Czym jest rozporządzenie maszynowe i od kiedy obowiązuje
Rozporządzenie (UE) 2023/1230 określa wymagania bezpieczeństwa, które musi spełniać maszyna wprowadzana do obrotu lub oddawana do użytku w UE. Ponieważ jest to rozporządzenie, a nie dyrektywa, obowiązuje tak samo w każdym państwie członkowskim.
Data rozpoczęcia stosowania to 20 stycznia 2027, jak podaje Europejska Agencja Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy (EU-OSHA). Pierwotny tekst wskazywał 14 stycznia; datę poprawiono sprostowaniem opublikowanym w lipcu 2023 roku. Niektóre części obowiązują już wcześniej, na przykład przepisy o jednostkach notyfikowanych.
Dla robotów, które już są w obrocie, liczy się artykuł 52: państwa członkowskie nie mogą utrudniać udostępniania na rynku produktów wprowadzonych do obrotu zgodnie z dyrektywą 2006/42/WE przed rozpoczęciem stosowania rozporządzenia. G1 lub Go2 sprzedany dziś z dokumentacją zgodną z dyrektywą nie musi być „dostosowywany” w 2027 roku.
Kto jest producentem i kto podpisuje deklarację
Za deklarację zgodności UE i oznakowanie CE odpowiada producent (art. 10). Rozporządzenie wskazuje jednak inne podmioty, które mogą przejąć tę rolę:
- Importer (art. 13): przed wprowadzeniem robota do obrotu sprawdza, czy producent przeprowadził ocenę zgodności, sporządził dokumentację techniczną i umieścił oznakowanie CE.
- Dystrybutor (art. 15): musi zachować należytą staranność w zakresie zgodności.
- Importer lub dystrybutor, który sprzedaje pod własną marką albo modyfikuje produkt w sposób wpływający na zgodność, staje się producentem (art. 17).
- Każdy, kto dokonuje istotnej modyfikacji, staje się producentem tej maszyny (art. 18).
Także ten, kto łączy kilka maszyn współdziałających w celu osiągnięcia tego samego rezultatu, tworzy „zespół maszyn” (art. 3), który sam jest maszyną i ma własnego producenta. To typowa sytuacja, gdy robot trafia do celi z przenośnikami, osłonami i sterownikiem PLC bezpieczeństwa.
Kiedy modyfikacja jest istotna
Definicja z artykułu 3 pkt 16 jest precyzyjna. Modyfikacja jest istotna, gdy dokonana środkami fizycznymi lub cyfrowymi po wprowadzeniu do obrotu:
- nie jest przewidziana ani zaplanowana przez producenta;
- wpływa na bezpieczeństwo, tworząc nowe zagrożenie lub zwiększając istniejące ryzyko;
- wymaga nowych osłon lub urządzeń ochronnych, które pociągają za sobą zmianę układu sterowania związanego z bezpieczeństwem, albo nowych środków zapewniających stateczność lub wytrzymałość mechaniczną.
W przypadku robota Unitree szczególnie uważnej oceny wymagają:
- kontroler lokomocji napisany lub wytrenowany przez Was zamiast fabrycznego;
- efektor końcowy lub ładunek, który zmienia środek ciężkości i stabilność;
- użycie w strefie współdzielonej z ludźmi, której producent nie przewidział.
Naprawa i konserwacja, które nie wpływają na zgodność, nie są istotnymi modyfikacjami (motyw 26 rozporządzenia). Użytkownik nieprofesjonalny, który modyfikuje własną maszynę na własny użytek, nie staje się producentem. Firma lub laboratorium są natomiast użytkownikami profesjonalnymi.
Co zmienia się w porównaniu z dyrektywą 2006/42/WE
Oprogramowanie i komponenty cyfrowe
Rozporządzenie uznaje za „element bezpieczeństwa” także komponent cyfrowy, w tym oprogramowanie, wprowadzany do obrotu oddzielnie (art. 3 pkt 3). Zmiany oprogramowania zostały wprost wymienione wśród tych, które mogą być istotne.
Ochrona przed ingerencją (załącznik III, pkt 1.1.9)
- Podłączenie innego urządzenia, także zdalnego, nie może prowadzić do sytuacji niebezpiecznych.
- Oprogramowanie i dane krytyczne dla bezpieczeństwa muszą być zidentyfikowane i chronione przed przypadkową lub celową zmianą.
- Maszyna musi umieć wskazać zainstalowane oprogramowanie bezpieczeństwa i przechowywać dowody ingerencji, zarówno uprawnionych, jak i nieuprawnionych.
Układy sterowania (załącznik III, pkt 1.2.1)
Układy sterowania muszą być odporne także na racjonalnie przewidywalne celowe działania osób trzecich. Wersje oprogramowania bezpieczeństwa wgrane po wprowadzeniu do obrotu muszą być identyfikowalne przez pięć lat. W przypadku systemów o zachowaniu samoewoluującym:
- nie mogą wykonywać działań wykraczających poza określone zadanie i przestrzeń ruchu;
- muszą rejestrować dane o decyzjach dotyczących bezpieczeństwa i przechowywać je przez rok;
- muszą dać się skorygować w każdej chwili.
Autonomiczne maszyny mobilne (załącznik III, część 3)
Robot czworonożny, który samodzielnie patroluje teren (na przykład AS2 lub A2 podczas inspekcji), może podlegać definicji autonomicznej maszyny mobilnej. Przewidziano dwie możliwości, stosowane osobno lub łącznie w zależności od oceny ryzyka:
- praca w strefie zamkniętej ogrodzeniem ochronnym;
- urządzenia wykrywające ludzi i przeszkody w pobliżu.
Tam, gdzie to potrzebne, trzeba przewidzieć funkcję zdalnego nadzoru, ograniczoną do zatrzymania, uruchomienia i przejścia do bezpiecznej pozycji.
Instrukcje w formie cyfrowej (art. 10 ust. 7)
Instrukcje mogą być dostarczane w formie cyfrowej, do pobrania i dostępne przez co najmniej 10 lat. Na żądanie zgłoszone przy zakupie producent bezpłatnie dostarcza je w wersji papierowej w ciągu miesiąca.
Jednostka notyfikowana
Kategorie z załącznika I część A wymagają procedury z udziałem jednostki notyfikowanej (art. 25 ust. 2). Należą do nich maszyny z wbudowanymi systemami o w pełni lub częściowo samoewoluującym zachowaniu, opartymi na uczeniu maszynowym i zapewniającymi funkcje bezpieczeństwa, ale tylko w odniesieniu do tych systemów. Kontroler wytrenowany, a następnie „zamrożony”, nie jest automatycznie systemem samoewoluującym: klasyfikację trzeba przeprowadzić dla konkretnego przypadku.
AI Act i Cyber Resilience Act
- AI Act (rozporządzenie (UE) 2024/1689). System AI pełniący funkcję elementu bezpieczeństwa maszyny może być systemem wysokiego ryzyka (art. 6 ust. 1). Rozporządzenie (UE) 2026/1744 (cyfrowy omnibus w sprawie AI), opublikowane w Dzienniku Urzędowym UE 24 lipca 2026 roku, przeniosło rozporządzenie maszynowe do sekcji B załącznika I do AI Act. W praktyce wymagania AI Act dla sztucznej inteligencji wbudowanej w maszyny zostaną przeniesione do rozporządzenia maszynowego aktami delegowanymi, które Komisja musi przyjąć do 2 sierpnia 2028 roku (podsumowanie Cuatrecasas). Akty delegowane jeszcze się nie ukazały: stan prawny trzeba ponownie sprawdzić w chwili zakupu.
- Cyber Resilience Act (rozporządzenie (UE) 2024/2847). Dotyczy produktów z elementami cyfrowymi podłączanych do sieci. Według Komisji Europejskiej obowiązki zgłaszania stosuje się od 11 września 2026 roku, a główne obowiązki od 11 grudnia 2027 roku.
Normy techniczne odniesienia
- ISO 12100: ogólne zasady oceny i zmniejszania ryzyka.
- ISO 10218-1 i ISO 10218-2 (wydanie 2025): bezpieczeństwo robotów przemysłowych i ich aplikacji.
- ISO/TS 15066: współpraca człowieka z robotem.
- ISO 13482: roboty do opieki osobistej.
- IEC 62443: cyberbezpieczeństwo systemów automatyki przemysłowej.
Dla robotów humanoidalnych i czworonożnych wciąż brakuje dedykowanej normy. ISO 25785-1, dotycząca przemysłowych robotów mobilnych o aktywnie sterowanej stabilności (z nogami, kołami lub innym sposobem lokomocji), jest w fazie opracowania.
Lista kontrolna: zanim robot Unitree trafi na halę
- Dokumenty dokładnie tego modelu. Poproś o deklarację zgodności UE, instrukcje w języku polskim i referencyjną wersję firmware. Sprawdź, czy model i wariant zgadzają się z dostarczonym robotem.
- Przewidziane zastosowanie. Porównaj planowane zastosowanie z przewidzianym zastosowaniem opisanym w instrukcji. Jeśli je przekraczasz, wchodzisz w obszar istotnej modyfikacji.
- Ocena ryzyka według ISO 12100. Musi obejmować:
- upadek robota i utratę równowagi;
- zderzenia z ludźmi;
- ładunki trzymane w dłoniach lub przewożone na grzbiecie;
- akumulatory i ładowanie;
- zachowanie w razie utraty łączności.
- Strefa pracy. Zdecyduj, czy robot pracuje w strefie wydzielonej, czy współdzielonej. W strefie współdzielonej potrzebne są wykrywanie ludzi i ograniczenia prędkości, które zostały sprawdzone, a nie tylko zadeklarowane.
- Zatrzymanie. Sprawdź, gdzie są i jak działają wyłącznik awaryjny i pilot oraz kto trzyma je w ręku podczas pracy.
- Oprogramowanie. Prowadź rejestr zainstalowanych wersji i aktualizacji. Każdy własny kontroler trzeba ocenić, zanim zostanie użyty w pobliżu ludzi.
- Sieć i cyberbezpieczeństwo. W sieci zakładowej zastosuj trzy środki:
- umieść robota w osobnej sieci VLAN;
- zmień domyślne dane logowania;
- wyłącz nieużywane usługi zdalne i ustal, kto może aktualizować firmware.
- Zespół maszyn. Jeśli robot trafia do celi z innymi maszynami, ustal na piśmie, kto jest producentem zespołu i kto podpisuje deklarację.
- Szkolenia. Przeszkól osoby pracujące w pobliżu robota, a nie tylko tych, którzy go programują.
Jeśli przygotowujesz projekt pilotażowy, nasza metoda PoC z robotami humanoidalnymi obejmuje te kroki przed użyciem robota na hali. Szczegóły zastosowań robotów czworonożnych do inspekcji znajdziesz w poradniku o robocie czworonożnym do inspekcji przemysłowej.
Uczelnie i laboratoria
Artykuł 2 ust. 2 lit. m) wyłącza z zakresu rozporządzenia maszyny „specjalnie zaprojektowane i zbudowane do celów badawczych do tymczasowego użytku w laboratoriach”. Robot komercyjny kupiony z katalogu nie podlega automatycznie temu wyłączeniu, bo powstał jako produkt przeznaczony do sprzedaży. Dla laboratorium najostrożniej jest traktować go jak maszynę: ocena ryzyka, wydzielona strefa i rejestr oprogramowania. Więcej informacji dla zespołów badawczych na stronie Uczelnie i badania.